Rządowy Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2025-2026 uchwaliła w maju 2025 roku Rada Ministrów. To kluczowy dokument, który określa priorytety działań na rzecz bezpieczeństwa mieszkańców oraz przygotowania kraju na sytuacje kryzysowe. Na podstawie programu samorządy terytorialne mogły otrzymać finansowanie albo dofinansowanie zadań własnych z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej w formie dotacji.

Zadania z zakresu obrony cywilnej oraz ochrony ludności są priorytetem dla jednostek samorządu terytorialnego, stąd zainteresowanie programem było bardzo duże. Przy jego wdrożeniu nie udało się jednak uniknąć problemów. W ostatnich tygodniach 2025 roku oraz na początku obecnego roku do Zarządu Związku Miast Polskich docierały uwagi od wielu miast dotyczące realizacji programu.

Dlatego Związek zwrócił się do miast z ankietą ewaluacyjną dotyczącą przebiegu realizacji Rządowego Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2025–2026, której celem było przede wszystkim zidentyfikowanie realnych barier, z jakimi mierzyły się samorządy oraz ocena współpracy z urzędami wojewódzkimi. Chodziło o poznanie opinii m.in. na temat mechanizmów finansowania, współpracy z urzędami wojewódzkimi oraz barier prawnych utrudniających zakupy sprzętowe i realizację szkoleń.

80 miast przysłało do Biura ZMP wypełnione ankiety. Wszystkie te miasta skorzystały z dotacji z POLiOC.

Dotacja nie w całości wykorzystana

Na pytanie „Czy wykorzystaliście Państwo całą otrzymaną dotację?” aż 66% z nich odpowiedziało „NIE”. Skala niewykorzystanych środków to w przypadku połowy tych miast 10-30% dotacji. Także połowa ankietowanych przyznała, że informację o przyznanych środkach otrzymała dopiero w grudniu 2025 r. Tylko 24% miast dowiedziało się o tym w listopadzie, a 16% - w październiku.

W 45% miast środki fizycznie wpłynęły na konto JST w grudniu, w przypadku 28% - w listopadzie, a w przypadku 20% - w październiku.

Dobra współpraca z UW

Osobna grupa pytań dotyczyła współpracy z Urzędami Wojewódzkimi. Niemal 70% miast wskazało, że administracja ta jako warunek przekazania dotacji wymagała dołożenia wkładu własnego. Jego wysokość wahała się między 2 a 40%, przy czym najczęstszą wysokością było 20%. Blisko połowa respondentów współpracę z Urzędami Wojewódzkimi oceniła dobrze lub bardzo dobrze. Złą ocenę tej współpracy wystawiło 17% respondentów.

Wśród problemów, jakie miasta napotkały w tej współpracy, najczęściej wymieniano zatory przy opiniowaniu wniosków inwestycyjnych (46%), restrykcyjne podchodzenie do zatwierdzania list zakupowych (39%), wspomniany już wymóg wkładu własnego (15%), niejasne kryteria oceny czy problemy interpretacyjne oraz problemy komunikacyjne (po 13%). Natomiast 23% miast odpowiedziało, że nie napotkały problemów w tych relacjach.

Presja czasu oraz inne problemy

Związek zapytał także miasta, jakie były ich główne trudności związane z wdrażaniem Programu. I tu wszystkie miasta (100%) zgodnie wskazały presję czasu na wydatkowanie środków z dotacji, a ponad połowa (56%) wymieniła jako taki problem brak zgody na wydatkowanie środków w 2026 r. Niemal 80% miast wskazało na braki sprzętu na rynku. Miasta ponadto za istotny problem uznały skupienie się na zakupach wyposażenia, zamiast na inwestycjach w miejsca ukrycia i schrony, a także niejasne przepisy dotyczące współpracy z NGO.

Podczas badania ujawniły się konkretne problemy wynikające z określonych przepisów prawnych. 

Trudności związane z Ustawą o ochronie ludności i obronie cywilnej z 5 grudnia 2025 r. to m.in. niestabilne finansowanie, braki kadrowe i kompetencyjne, bariera Prawa Zamówień Publicznych, chaos w infrastrukturze ochronnej (schrony i MDS), a także niejasny podział ról i nadmierna biurokracja.

Jeśli zaś chodzi o rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 stycznia 2025 r. w sprawie szczegółowej zawartości Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej, to głównymi trudnościami wymienianymi przez miasta były: pułapka jednorocznego budżetowania („Niewygasy"), „jeden rozmiar dla wszystkich" –brak dostosowania do wielkości JST, brak precyzyjnego katalogu sprzętu i uznaniowość, monopol szkoleniowy Akademii Pożarniczej, finansowanie kadr oraz dublowanie informacji i zbędna biurokracja.

Długa lista potrzeb

Miasta miały też możliwość wskazać, jaki sprzęt jest najbardziej oczekiwany i powinien zostać zakupiony w przyszłości, aby realnie podnieść poziom bezpieczeństwa. Ankietowani wymienili tu środki zapewniające mobilność pracowników (auta terenowe), flotę ewakuacyjną i logistyczną: autobusy i busy, pojazdy ciężarowe, pojazdy specjalistyczne dla OSP i formacji Ochrony Ludności, sprzęt zapewniający niezależność w sytuacjach braku wody i prądu, a więc agregaty prądotwórcze, awaryjne studnie publiczne, atestowane cysterny spożywcze, wydajne stacje uzdatniania. Wskazali ponadto na inwestycje zapewniające niezależną łączność i oraz działania modernizacyjne w infrastrukturze alarmowania (lokalne systemy radiotelefonii cyfrowej, nowoczesne syreny elektroniczne). Potrzebują ponadto pieniędzy na sprzęt inżynieryjny i obsługę magazynów: wózki widłowe, koparko-ładowarki, ciągniki.

Dzięki dotychczasowym środkom przekazanym miastom w ramach Programu udało się kupić sporo potrzebnego sprzętu. Są to: agregaty prądotwórcze, mobilne stacje zasilania, powerbanki, mobilne stacje uzdatniania wody, paczkowarki do wody pitnej, namioty pneumatyczne i hale namiotowe, łóżka polowe, śpiwory, wózki widłowe, regały, koparko-ładowarki, ambulanse, mobilne bariery i zapory przeciwpowodziowe, cyfrowe syreny alarmowe, systemy łączności cyfrowej, detektory promieniowania (dozymetry), a także maski przeciwgazowe i pełnotwarzowe z filtropochłaniaczami, defibrylatory AED, plecaki medyczne modułowe R1, kamizelki kuloodporne (miękkie) i hełmy strażackie. Sfinansowano ponadto szkolenia dla urzędników i druhów OSP.

Dlaczego głos miast był ważny?

Związek, na podstawie danych i informacji pozyskanych w ankietach przygotuje uwagi JST na potrzeby prac dotyczących nowej edycji programu na kolejne lata – tak, aby przyszłe rozwiązania były lepiej dopasowane do realiów samorządowych. Sformułuje też konkretne wnioski dotyczące nowelizacji przepisów, w tym wprowadzenia niezbędnych zmian w ustawie oraz rozporządzeniach wykonawczych. (epe)